Generał broni Wojska Polskiego, twórca i dowódca „Błękitnej Armii”. Przewodniczący Obywatelskiego Komitetu Obrony Państwa i generalny inspektor Armii Ochotniczej w 1920 roku. Harcmistrz, przewodniczący ZHP, sodalis i działacz Akcji Katolickiej. Minister bez teki.

Urodził się 13 sierpnia 1873 roku w Jurczycach pod Krakowem, w rodzinie ziemiańskiej. Syn Henryka i Olgi z Treterów. Jego ojciec walczył w powstaniu styczniowym. Józef Haller ukończył m.in. wojskową Niższą Szkołę Realną w Koszycach, Wyższą Szkołę Realną w Hranicach na Morawach oraz Wojskową Akademię Techniczną w Wiedniu. W latach 1895–1911 był zawodowym wojskowym, artylerzystą.

Związany z ruchem skautowym i sokolim, od 1912 roku zakładał drużyny „Sokoła”, organizował tajne kursy żołnierskie, podoficerskie i oficerskie dla młodzieży polskiej, opracował wzory oznak i terminów harcerskich. Szczególny wkład wniósł w stworzenie Krzyża Harcerskiego.

W sierpniu 1914 roku Haller uczestniczył w formowaniu Legionu Wschodniego we Lwowie. Niepowodzenia wojenne Austro-Węgier w sierpniu i wrześniu 1914 roku spowodowały, że żołnierze pod wpływem propagandy, w większości odmówili złożenia przysięgi na wierność cesarzowi, skutkiem czego Legion został rozwiązany. Haller bezskutecznie usiłował temu zapobiec, a następnie sprawował komendę nad tymi, którzy zdecydowali się kontynuować walkę z Rosją w Legionach Polskich. Haller objął stanowisko dowódcy 3 Pułku Legionów, awansując do stopnia podpułkownika. Jego pułk, wchodzący w skład II Brygady Legionów, dzielnie bronił przełęczy karpackich, uniemożliwiając wojskom rosyjskim wdarcie się na teren Węgier. W dniu 14 marca 1915 roku awansował na stopień pułkownika. W kwietniu 1916 roku wszedł w skład Rady Pułkowników, która skupiała dowódców jednostek legionowych, będących w opozycji do proaustriackiej Komendy Legionów. W dniu 13 lipca 1916 roku został mianowany brygadierem i dowódcą II Brygady Legionów Polskich.

W czasie tzw. kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 roku Haller opowiedział się za państwami centralnymi i wraz z większością żołnierzy II Brygady złożył przysięgę wierności cesarzowi niemieckiemu Wilhelmowi II. Po tym Brygada weszła w skład podporządkowanego Austrii Polskiego Korpusu Posiłkowego i została skierowana na front besarabski, na Bukowinę. W nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku, w proteście przeciwko postanowieniom traktatu brzeskiego, przyznającego Chełmszczyznę Ukrainie, Haller wraz z podległą mu II Brygadą przebił się pod Rarańczą przez front austriacko-rosyjski i połączył się z polskimi formacjami utworzonymi wcześniej w Rosji. Od 28 marca 1918 roku dowodził jednostkami II Korpusu Polskiego na Ukrainie, otrzymując jednocześnie stopień generała. W nocy z 10 na 11 maja 1918 roku przeważające liczebnie oddziały niemieckie zaatakowały jednostki II Korpusu rozlokowane w okolicy Kaniowa. Po kilkugodzinnej krwawej walce Polacy zostali zmuszeni do złożenia broni. Józef Haller uniknął niewoli i pod przybranym nazwiskiem Mazowiecki przedostał się przez Kijów do Moskwy, gdzie stanął na czele Polskiej Komisji Wojskowej.

W lipcu 1918 roku dotarł przez Murmańsk do Francji. W dniu 4 października 1918 roku Komitet Narodowy Polski powierzył mu dowództwo nad Armią Polską, od kolorów mundurów zwaną „Błękitną Armią”. Na mocy układu z 28 września 1918 roku armia została uznana przez państwa ententy za samodzielną, sojuszniczą i jedyną współwalczącą armię polską. Generał Józef Haller jako jedyny polski dowódca podczas I wojny światowej walczył ze wszystkimi zaborcami Rzeczypospolitej.

Po zakończeniu I wojny światowej „Błękitna Armia” została do czerwca 1919 roku, wraz z całym sprzętem, przetransportowana do Polski. Generał Haller przybył do Warszawy 21 kwietnia 1919 roku. W maju 1919 roku dowodził polską ofensywą na froncie ukraińskim. W czerwcu tego roku objął dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego na pograniczu polsko-niemieckim. W październiku 1919 roku powierzono mu dowództwo Frontu Pomorskiego, utworzonego w celu pokojowego przejęcia Pomorza, przyznanego Polsce na mocy ustaleń traktatu wersalskiego. W dniu 10 lutego 1920 roku generał Haller wraz z ministrem spraw wewnętrznych Stanisławem Wojciechowskim oraz nową administracją województwa pomorskiego przybył do Pucka, w którym dokonał symbolicznych zaślubin Polski z Bałtykiem.

Zorganizował Armię Ochotniczą liczącą aż 100 000 żołnierzy. W czasie bitwy warszawskiej w 1920 roku Józef Haller dowodził wojskami broniącymi przedpola stolicy. Był członkiem Rady Obrony Państwa (lipiec–sierpień 1920 roku), a następnie dowodził Frontem Północno-Wschodnim. Swoją postawą wniósł w szeregi wojska „religijną wiarę w zwycięstwo”. Papież Benedykt XV nazwał go obrońcą chrześcijaństwa i nagrodził specjalnym medalem.

W okresie późniejszym pełnił funkcje m.in. Generalnego Inspektora Artylerii (w latach 1920–1926) i przewodniczącego Najwyższej Wojskowej Komisji Opiniującej. Był członkiem Rady Wojennej, przewodniczył Związkowi Hallerczyków. Od 3 lipca 1920 roku do 4 lutego 1923 roku przewodniczył Związkowi Harcerstwa Polskiego. W latach 1922–1927 był posłem na Sejm. Po przewrocie majowym, 31 lipca 1926 roku został przeniesiony w stan spoczynku. Razem z Ignacym Paderewskim oraz Wojciechem Korfantym założył Stronnictwo Pracy.

Po wybuchu II wojny światowej przedostał się przez Rumunię do Francji, a następnie do Wielkiej Brytanii. 3 października 1939 roku mianowany został ministrem bez teki w rządzie generała Władysława Sikorskiego. W latach 1940–1943 pełnił funkcję ministra oświaty w rządzie polskim na uchodźstwie. Po zakończeniu wojny Józef Haller pozostał na emigracji i osiedlił się na stałe w Londynie, gdzie zmarł 4 czerwca 1960 roku w wieku 87 lat. Został pochowany na cmentarzu Gunnersbury. W 1993 roku jego prochy sprowadzono do kraju i złożono w kościele garnizonowym pw. św. Agnieszki w Krakowie. Józef Haller został odznaczony m.in.: Orderem Orła Białego, Orderem Virtuti Militari V kl., Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, francuskim Orderem Legii Honorowej II klasy i Krzyżem Wojennym.